Amudaryoda suv oqimidagi o‘zgarishlar: Xalqaro tadqiqot natijalari e’lon qilindi

Xalqaro olimlar tomonidan o‘tkazilgan yangi tadqiqot Amudaryo havzasidagi daryo oqimining so‘nggi o‘n yilliklarda keskin kamayishiga asosan inson faoliyati sabab bo‘layotganini ko‘rsatdi. Tadqiqotga ko‘ra, iqlim o‘zgarishi ayrim holatlarda yog‘ingarchilikning ko‘payishi va muzliklarning tezroq erishi hisobiga oqimning qisman saqlanib qolishiga xizmat qilgan. Unda Amudaryo havzasining 1931–2020-yillar davomidagi gidrologik jarayonlari tahlil qilinib, daryoning asosiy irmoqlaridagi 29 ta kuzatuv nuqtasi bo‘yicha daryo oqimidagi o‘zgarishlar baholangan. Tahlil mahalliy va global iqlim ma’lumotlari asosida gidrologik modellashtirish usulida amalga oshirildi. Tadqiqotning asosiy natijalari 1931–1950-yillar bazaviy davri bilan solishtirilganda: - havo harorati 0,51–0,83 °C ga oshgan; - yog‘ingarchilik miqdori 6–13 foizga ko‘paygan; - Amudaryoning o‘rta va quyi oqimida suv sarfi 54–77 foizga kamaygan. Tahlil natijalariga ko‘ra, ushbu kamayishning asosiy sababi sug‘orish tizimlarining kengayishi, kanallar va to‘g‘onlar qurilishi hamda suv iste’molining ortishi kabi antropogen omillar hisoblanadi. Mualliflar bahosiga ko‘ra, umumiy kamayishning 114–120 foizi inson faoliyati hissasiga to‘g‘ri keladi. Iqlim o‘zgarishi esa yog‘ingarchilikning ortishi hisobiga daryo oqimini 14–20 foizga oshirib, ushbu kamayishni qisman qoplagan. Amudaryoning ahamiyati Amudaryo Markaziy Osiyoning eng yirik daryo havzasi bo‘lib, Afg‘oniston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston hududlarini qamrab oladi. Tadqiqotga ko‘ra, havza suv resurslari mintaqada yashovchi taxminan 89 million aholining turmush tarzi va iqtisodiy faoliyati uchun muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi sohasi havzada olinadigan suvning qariyb 92 foizini iste’mol qiladi. Iqlim o‘zgarishi ta’siri Mutaxassislarning ta’kidlashicha, haroratning oshishi hozircha qor va muzliklarning tezroq erishi hamda yog‘ingarchilikning ko‘payishi hisobiga daryo oqimini ma’lum darajada qo‘llab-quvvatlamoqda. Biroq bu jarayon uzoq muddatli emas. Mavjud prognozlarga ko‘ra, XXI asr o‘rtalariga kelib havzadagi muzliklar maydoni sezilarli qisqarishi mumkin. Bu esa kelgusida Amudaryo suv oqimining yanada kamayishi va uning mavsumiy rejimi o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Tadqiqotchilarning tavsiyalari Mualliflar Amudaryo havzasida suv resurslarini barqaror boshqarish uchun quyidagi choralarni muhim deb hisoblaydi: - sug‘orish infratuzilmasini modernizatsiya qilish; - suvni yetkazib berishdagi yo‘qotishlarni kamaytirish; - suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etish; - transchegaraviy suv resurslarini boshqarish bo‘yicha mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirish; - Gidroiqlim ma’lumotlarini takomillashtirish, shu jumladan muzliklar va qor qoplamini monitoring qilish tizimini rivojlantirish; - iqlim o‘zgarishi sharoitida uzoq muddatli suv resurslarini boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish. Tadqiqot mualliflari ta’kidlashicha, suvdan foydalanish samaradorligini oshirish, zamonaviy suv tejovchi yechimlarni joriy etish hamda davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash Amudaryo havzasida suv xavfsizligini ta’minlashning muhim shartlaridan biri hisoblanadi.

E'lon qilingan: 6-iyul, 2026